Ponadto, jednostki samorządu terytorialnego otrzymają z rezerw budżetu państwa środki na dofinansowanie zadań własnych związanych z prowadzeniem instytucji kultury, przejętych z dniem 1 stycznia 1999 r. Zakres zadań określi rozporządzenie Rady Ministrów.
Na 2004 r. dla jednostek samorządu terytorialnego na finansowanie zadań bieżących zaplanowano dotacje w wysokości 6,78 mld zł, w tym dotacje w rezerwach celowych 965 mln zł. Z kwoty dotacji zaplanowanych przez dysponentów poszczególnych części budżetu (5,814 mld zł) na dotacje dla gmin przypada2,172 mld zł.
Tabele 1 i 2 pokazują dochody gmin na tle innych jednostek samorządu terytorialnego. Warto teraz przyjrzeć się strukturze dochodów samych gmin.
Podstawę prawną gospodarki finansowej gmin stanowią:
§ ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych
(Dz. U. z 2003 r., poz. 148 z późn. zm.),
§ ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego w latach 1999 - 2003 (Dz. U. Nr 150, poz. 983 z późn. zm.)- do końca roku 2003,
§ ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 203, poz. 1966) – obecnie.
Analiza struktury i dynamiki dochodów jednostek samorządu terytorialnego prowadzona bywa w kontekście ich samodzielności finansowej. Z tego punktu widzenia przywoływany wcześniej trójpodział środków samorządowych nabiera innego, pełniejszego znaczenia. W rozważaniach nad relacjami pomiędzy dochodami własnymi a pozostałymi źródłami zasilania finansowego akcentuje się dochody własne jako gwarancję faktycznej samodzielności samorządu terytorialnego i wyznacznik rzeczywistych intencji ustawodawcy w zakresie samodzielności powiatów i województw samorządowych. Strukturę dochodów gmin (na przykładzie roku 2002) przedstawia poniższy rysunek, natomiast strukturę dochodów wszystkich jednostek samorządu terytorialnego przedstawia tabela 3 .
Tylko w przypadku gmin i gmin na prawach powiatu (w części zadań finansowanych jak powiat) dochody własne stanowią dominującą część dochodów.
W przypadku powiatów i województw możemy mówić o niewielkim stopniu samodzielności finansowej tych jednostek. Nadmienić jednak należy, że obserwować można tendencje do stopniowego zwiększania zakresu ich samodzielności finansowej - w roku 1999 dochody własne stanowiły tylko 1,5% dochodów ogółem, a roku 2002 było to odpowiednio 10,8%[1].
Warto podkreślić, że tylko gminy realizują wpływy podatkowe, powiaty i województwa uzyskują tzw. udziały w podatkach, które są instrumentem finansowym z ekonomicznego punktu widzenia zbliżonym do subwencji.
Zgodnie z przepisami ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego, jednostki samorządu terytorialnego w 2003 roku otrzymywały - ustaloną zgodnie z zobiektywizowanymi kryteriami - subwencję ogólną z budżetu państwa.
Subwencja ogólna dla gmin przekazywana była w następujących częściach:
§ podstawowej,
§ oświatowej,
§ rekompensującej[2].
W 2003 roku gminy zrealizowały dochody ogółem w wysokości 36.046.322 tys. zł. Były one o 1,6% niższe niż zaplanowane na ten rok, i jednocześnie niższe o 6,3 % niż zrealizowane w 2002 r.
Dochody gmin w 2003 roku - według źródeł ich pochodzenia - przedstawia poniższe zestawienie.
Duże znaczenie dla całego systemu finansowego gmin ma zróżnicowanie struktury ich dochodów.
W 2003 r. najistotniejszą pozycję w strukturze dochodów ogółem gmin stanowiły dochody własne - 47,3%, subwencja ogólna zajmowała – 42,2%, zaś dotacje celowe - 10,5%.
W stosunku do 2002 r., udział dochodów własnych w strukturze dochodów ogółem gmin zmniejszył się o 2,3 punktu, zmniejszył się również udział dotacji celowych o 1,7 punktu, zwiększył się natomiast o 4,0 punkty udział subwencji ogólnej. Gminy zrealizowały dochody własne na poziomie 97,0% planu.
W największym stopniu zostały wykonane dochody z tytułu podatku od czynności cywilno-prawnych (112,9% planu), podatku dochodowego od osób prawnych (108,4% planu) oraz podatku od środków transportowych (103,9%). W porównaniu do roku 2002, zwiększyły się tylko dochody z tytułu podatku rolnego o 6,4%. Pozostałe dochody własne zostały zrealizowane poniżej wielkości planowanych oraz w stopniu niższym niż w 2002 roku.
Realizacja grupy dochodów pozostałych, obejmująca m. in. dochody z dzierżawy oraz wszelkiego rodzaju opłat, łącznie z wpłatami dokonywanymi przez zakłady budżetowe i gospodarstwa pomocnicze, które stanowiły w strukturze dochodów własnych 20,2%, w porównaniu do 2002 r., zmniejszyła się o 11,9%.
